Op een inwerkingsproject in Côtes-d’Armor merkt een technische begeleider op dat een werknemer systematisch de geschreven veiligheidsformulieren omzeilt. Hij leest ze niet omdat hij ze niet kan lezen. De strijd tegen laaggeletterdheid begint vaak met dit soort situaties, ver weg van grote verklaringen, in een werkplaats, een kantoor van Pôle emploi of een gemeentelijke trainingsruimte.
Territoriale cartografie van laaggeletterdheid: gericht handelen
De ANLCI, het Insee en de DEPP hebben een methode ontwikkeld om gebieden te identificeren die verschillende factoren van laaggeletterdheid combineren: laag opleidingsniveau, vergrijzing van de bevolking, isolatie of schoolloopbanen die in het buitenland zijn begonnen. Deze aanpak meet laaggeletterdheid niet direct per gemeente, maar stelt in staat om de interventies te richten waar de behoeften het meest geconcentreerd zijn.
In 2026 heeft de ANLCI een honderdtal departementale fiches beschikbaar gesteld die deze indicatoren integreren. De meest kwetsbare departementen kunnen nu hun opleidingssystemen aanpassen op basis van gelokaliseerde gegevens in plaats van nationale gemiddelden.
Voor verenigingen en lokale overheden veranderen deze fiches de situatie. We gaan van intuïtief beheer naar datagestuurd beheer. Structuren zoals diegene die zijn vermeld op encrages.org maken gebruik van dit soort territoriale aanpak om hun programma’s aan te passen aan de realiteit ter plaatse.
Laaggeletterdheid op de werkvloer: detectie en training in bedrijven
De professionele wereld is een blinde vlek. Een persoon met laaggeletterdheid heeft vaak al jaren een baan, waarbij hij omzeilstrategieën heeft ontwikkeld: procedures onthouden, hulp van een collega, vermijden van schriftelijke taken. Het probleem wordt zichtbaar wanneer het bedrijf digitaliseert of wanneer een functiewisseling nieuwe vaardigheden vereist.
Detecteren betekent niet stigmatiseren. Praten over zijn tekortkomingen in lezen blijft taboe in een professionele context. Directe begeleiders, HR-verantwoordelijken en opleidingscoördinatoren spelen een sleutelrol, op voorwaarde dat zij zelf zijn opgeleid om zwakke signalen te detecteren.
De meest voorkomende signalen in bedrijven:
- Een werknemer die systematisch interne trainingen die schriftelijke vaardigheden vereisen, weigert, zonder duidelijke uitleg
- Terugkerende fouten op bestelformulieren, opvolgingsfiches of geschreven veiligheidsinstructies
- Een duidelijke afhankelijkheid van een collega voor elke administratieve taak, zelfs eenvoudige
De OPCO (vaardigheidsoperators) financieren opleidingsprogramma’s voor basisvaardigheden direct in bedrijven. Deze trainingen vinden vaak plaats tijdens werktijd, in kleine groepen, met aangepaste leermiddelen. We vragen een geschoolde arbeider niet om terug naar de schoolbanken te gaan: de training begint bij zijn dagelijkse professionele handelingen.
Digitale laaggeletterdheid en digitale vaardigheden: het nieuwe front
Laaggeletterdheid beperkt zich niet meer tot papier. Digitale laaggeletterdheid, dat wil zeggen de moeilijkheid om alledaagse digitale tools te gebruiken, raakt een aanzienlijk deel van de bevolking. Online belastingaangifte doen, een medische afspraak maken via Doctolib, reageren op een vacature op een platform: dit zijn allemaal handelingen die vereisen dat men kan lezen, schrijven en navigeren op een scherm.
Digitale inclusie zonder beheersing van schrift is een doodlopende weg. Iemand opleiden om een tablet te gebruiken terwijl hij geen formulier kan ontcijferen, is als een verdieping bouwen zonder fundamenten. De meest effectieve programma’s combineren de verwerving van basisvaardigheden (lezen, schrijven, rekenen) met digitale initiatie in één en hetzelfde traject.
De enquête ‘Vorming gedurende het leven’, uitgevoerd door het Insee en de DEPP in samenwerking met de ANLCI, heeft het mogelijk gemaakt om de nationale gegevens over de lees-, schrijf-, reken- en internetvaardigheden van volwassenen bij te werken. De eerste resultaten, gepubliceerd in april 2024, bevestigen dat de moeilijkheden met schrift en digitale moeilijkheden in grote mate overlappen.
Lokale acties tegen laaggeletterdheid: wat werkt op het terrein
De programma’s die resultaten opleveren, delen enkele gemeenschappelijke kenmerken. We zien ze zowel in verenigingsstructuren als in programma’s die door lokale overheden worden gedragen.
- Een verankering in het dagelijks leven van de persoon: we werken niet met abstracte teksten, maar met echte documenten (administratieve correspondentie, bijsluiter van medicijnen, arbeidsovereenkomst)
- Een gepersonaliseerde begeleiding die het leerproces respecteert, zonder te vroeg een certificeringsdoel op te leggen
- Een koppeling met andere obstakels (mobiliteit, huisvesting, gezondheid) omdat laaggeletterdheid zelden een geïsoleerd probleem is
- Een partnerschap tussen lokale actoren: bibliotheken, sociale centra, lokale missies, inwerkingsbedrijven
In Nouvelle-Aquitaine heeft de ANLCI haar regionale aanwezigheid versterkt om deze actoren te coördineren. Cap Métiers, het regionale agentschap voor beroepsoriëntatie en -opleiding, benadrukt dat laaggeletterdheid de basis is van vele andere obstakels voor werk. Zonder beheersing van schrift blijft de toegang tot beroepsopleiding, rijbewijs of administratieve procedures geblokkeerd.
De Nationale Actiedagen tegen Laaggeletterdheid (JNAI), die elk jaar in september worden georganiseerd, vormen een moment van zichtbaarheid voor deze initiatieven. De brede mobilisatie van verenigings- en institutionele actoren over het hele grondgebied versterkt de impact van deze jaarlijkse evenementen.
De strijd tegen laaggeletterdheid kan niet worden gewonnen met een uniek nationaal plan. Ze vordert wanneer een trainer een oefening aanpast aan het beroep van zijn stagiair, wanneer een mediatheek een leesworkshop voor volwassenen opent zonder formele inschrijving te eisen. Ze vordert ook wanneer een bedrijf accepteert om twee uur per week vrij te maken zodat zijn werknemers vooruitgang boeken.
Het is een werk van lokale netwerken, geduldig en structureel ondergefinancierd. De feedback uit het veld toont aan dat elk succesvol individueel traject de levensloop van een persoon blijvend verandert.
